Starzeć się i kochać: o postawach, które wspierają intymność w późnym wieku

Jakie postawy wobec własnej starości mogą przejawiać seniorzy oraz jaki ma to wpływ na ich życie seksualne? W poniższym artykule przyjrzymy się temu, jak te dwa aspekty łączą się ze sobą oraz co oddziałuje na poziom aktywności seksualnej seniorów. To, co myślimy i jak czujemy starość, ma istotny wpływ na harmonię całego naszego funkcjonowania w okresie senioralnym.

Choć starość przez długi czas była utożsamiana z aseksualnością i brakiem potrzeb w sferze intymnej, współczesne badania wskazują, iż aktywność seksualna nie zanika wraz z wiekiem, a jedynie zmienia swój charakter. Z raportu „Zdrowie i życie seksualne Polaków 2017” wynika, że połowa respondentów w wieku 50–74 lat deklarowała aktywność seksualną w ciągu ostatniego miesiąca, a swoją sprawność seksualną oceniała średnio na 68% możliwej oceny [1]. Otwartym pozostaje pytanie o to, co ułatwia, a co utrudnia pozostanie w aktywności, w tym również w intymności i bliskości z drugim człowiekiem. W drugiej części artykułu zamieszczam również propozycję warsztatu poszerzającego świadomość dotyczącą postrzegania siebie w okresie starości.

Biologiczne i zdrowotne uwarunkowania aktywności seksualnej seniorów

Z wiekiem dochodzi do naturalnych zmian w funkcjonowaniu organizmu, które wpływają na aktywność seksualną. U mężczyzn obserwuje się m.in. problemy z erekcją, wydłużony czas osiągania orgazmu i słabsze ejakulacje, co jest efektem spadku poziomu testosteronu oraz utraty elastyczności naczyń krwionośnych. U kobiet w okresie menopauzy następuje obniżenie poziomu estrogenów, prowadzące do suchości pochwy, atrofii błony śluzowej i zmniejszenia elastyczności tkanek [2].

Na życie seksualne osób starszych znacząco wpływa również stan zdrowia ogólnego. Choroby przewlekłe – takie jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, depresja, choroby serca czy Parkinsona – mogą ograniczać aktywność seksualną. Nie bez znaczenia pozostaje także farmakoterapia – niektóre leki moczopędne, przeciwdepresyjne czy neuroleptyki obniżają libido i zaburzają funkcje seksualne [3].

Mimo tych trudności, aktywność seksualna może stanowić istotny czynnik prozdrowotny. Regularne kontakty intymne wpływają korzystnie na układ hormonalny, redukują stres, wspierają odporność i poprawiają samopoczucie psychiczne. Jak zauważa Lew-Starowicz, utrzymywanie więzi emocjonalno-seksualnej może przyczyniać się do wolniejszego procesu starzenia się organizmu [4].

Tab. 1. Podsumowanie wybranych informacji

Aspekt	Opis zmian / wpływ
Zmiany u mężczyzn	Problemy z erekcją, dłuższy czas osiągania orgazmu, słabsza ejakulacja; spadek testosteronu, utrata elastyczności naczyń krwionośnych
Zmiany u kobiet	Spadek estrogenów w menopauzie → suchość pochwy, atrofia błony śluzowej, mniejsza elastyczność tkanek
Stan zdrowia	Choroby przewlekłe (cukrzyca, nadciśnienie, miażdżyca, depresja, choroby serca, Parkinson)
Leki	Niektóre leki (moczopędne, przeciwdepresyjne, neuroleptyki) obniżają libido i zaburzają funkcje seksualne

Źródło: opracowanie własne

Psychologiczne i społeczne uwarunkowania ekspresji seksualności

Choć biologia ma ogromny wpływ na życie intymne w starszym wieku, to właśnie psychika i społeczne otoczenie często decydują o tym, czy seniorzy pozostają aktywni seksualnie. Ogromne znaczenie ma to, jak przez całe życie dbaliśmy o własne relacje, emocje i ciało. Osoby, które traktowały seksualność jako naturalny element dobrego samopoczucia, zwykle podchodzą do niej swobodniej także w późniejszych latach [3].

Do barier społecznych można zaliczyć obowiązujące w społeczeństwie normy i zasady, które narzucają osobom starszym określony model zachowania. Sprawia on, że seniorzy nie mówią otwarcie o swoich potrzebach i pragnieniach seksualnych, a często nawet je ukrywają [5].

Postawy seniorów wobec starości jako czynnik kształtujący ich aktywność seksualną

Na to, jak osoby starsze radzą sobie z zadaniami rozwojowymi i zmianami okresu starości, wpływa nie tylko stan zdrowia, ale również ich postawa wobec siebie i własnego starzenia się. W literaturze wyróżnia się pięć podstawowych postaw wobec jesieni życia: konstruktywną, zależności, obronną, wrogości oraz autodestrukcji [6].

• Postawa konstruktywna – cechuje osoby pogodzone z upływem czasu, aktywne, otwarte na nowe doświadczenia i akceptujące zmiany w swoim ciele. Seniorzy o tej postawie zachowują aktywność seksualną, traktując ją jako naturalny element bliskości i zdrowia psychicznego.

• Postawa zależności – dotyczy osób oczekujących wsparcia od innych, często niesamodzielnych, co prowadzi do ograniczenia sfery intymnej i poczucia bezradności.

• Postawa obronna – polega na próbach utrzymania młodości „za wszelką cenę”. Seksualność bywa tu sposobem potwierdzenia własnej wartości, choć czasem prowadzi do frustracji wynikającej z naturalnych ograniczeń ciała.

• Postawa wrogości – seniorzy przejawiający tę postawę są nieufni, zgorzkniali, obwiniają otoczenie za swoje trudności. Wrogość wobec innych ogranicza zdolność do budowania relacji emocjonalnych i seksualnych.

• Postawa autodestrukcyjna – charakteryzuje się pesymizmem, brakiem akceptacji siebie i wycofaniem z życia. Często towarzyszy jej depresja, która negatywnie wpływa na libido i motywację do podejmowania aktywności seksualnej [6].

Tab. 2. Postawy wobec starości

Rodzaj postawy	Charakterystyka	Wpływ na seksualność
Konstruktywna	Akceptacja zmian, otwartość na życie, pozytywne nastawienie	Seksualność traktowana jako naturalny element dobrostanu i bliskości
Zależności	Potrzeba wsparcia, bierność, unikanie samodzielnych decyzji	Intymność schodzi na dalszy plan, dominuje potrzeba bezpieczeństwa
Obronna	Dążenie do utrzymania młodości, unikanie zmian	Seksualność jako potwierdzenie wartości; możliwa frustracja
Wrogości	Nieufność, zamknięcie emocjonalne, krytycyzm wobec otoczenia	Trudność w tworzeniu relacji i przeżywaniu bliskości
Autodestrukcyjna	Pesymizm, niska samoocena, wycofanie z życia	Spadek zainteresowania seksualnością i relacjami

Źródło: opracowanie własne na podstawie Finogenow i in. (2016).

Postawy te zależą od osobowości seniora, jego wcześniejszych doświadczeń, wsparcia ze strony bliskich oraz społecznego odbioru starości. W społeczeństwie, które akceptuje starzenie się i promuje pozytywny obraz seniora, łatwiej jest utrzymać konstruktywną postawę sprzyjającą zachowaniu dobrostanu seksualnego. Wspieranie pozytywnego podejścia do seksualności w starości sprzyja nie tylko utrzymaniu więzi partnerskich, ale także ogólnemu dobrostanowi psychicznemu, poczuciu wartości i jakości życia.

Wskazówki dla praktyki – jak rozmawiać o postawach wobec własnej starości?

Istotnym elementem wspierania osób starszych jest rozmowa o tym, jak przeżywają własny proces starzenia się. Poniżej przedstawiam propozycję warsztatu, który otwiera rozmowę o postawach wobec starości i wspiera psychoedukację.

Scenariusz warsztatów: „Jak patrzę na własną starość? – rozmowy o postawach, emocjach i bliskości”

Warsztaty mają charakter refleksyjny i edukacyjny. Ich celem jest wsparcie osób starszych w lepszym zrozumieniu własnych postaw wobec starzenia się oraz tego, jak wpływają one na relacje, emocje i życie intymne.

1. Wprowadzenie – „Starość jako nowy rozdział” (10 minut)

Cel: oswojenie tematu, wprowadzenie uczestników w problematykę postaw wobec starości.

Prowadzący proponuje krótką rozmowę na temat skojarzeń ze starzeniem się. Zachęca do swobodnych odpowiedzi, pokazując, jak bardzo różne mogą być doświadczenia i emocje.

Przykładowe pytania otwierające:

• Jakie trzy słowa przychodzą ci do głowy, gdy myślisz „starość”?

• W czym bycie seniorem cię zaskoczyło — pozytywnie lub negatywnie?

• Czy uważasz, że dzisiejsze społeczeństwo bardziej wspiera, czy ogranicza seniorów?

Karta wprowadzająca „Moje skojarzenia”

Instrukcja: Uczestnicy zapisują 3 słowa kojarzące się im ze starością i 3 kojarzące się z młodością.

Cel: zauważenie różnic w myśleniu o etapach życia i tego, jak wpływają na samoocenę.

2. Miniwykład: „Pięć postaw wobec starości” (15 minut)

Prowadzący omawia w przystępny sposób opisane w literaturze postawy wobec starości:

konstruktywną, zależności, obronną, wrogości i autodestrukcyjną. Można podać tutaj krótkie przykłady, np.:

• Postawa konstruktywna: „Lubię swoje zmarszczki – są jak mapa moich przeżyć”.

• Postawa obronna: „Będę udawać, że mam 40 lat… dopóki ktoś nie poprosi mnie o PESEL”.

• Postawa wrogości: „Świat się zmienia, i wcale nie na lepsze – a przez młodych już całkiem”.

Uczestnicy mogą dopytywać, komentować, podawać własne przykłady.

3. Dyskusja grupowa: „Co pomaga, a co przeszkadza w życzliwym myśleniu o sobie?” (20 minut)

Cel: zrozumienie, że postawy nie powstają w próżni – kształtuje je środowisko, relacje, kultura. Prowadzący zaprasza do rozmowy, zadając pytania:

• Co najbardziej pomaga ci akceptować swoje ciało teraz, a co przeszkadza?

• Jak reagujesz na stereotypy typu „w tym wieku to już nie wypada”?

• Czy w twoim otoczeniu można swobodnie rozmawiać o emocjach, bliskości, seksualności?

• Jakie sytuacje życiowe najbardziej wpłynęły na to, jak dziś myślisz o własnej starości?

4. Ćwiczenie w parach: „Co mogę zrobić, aby mieć bardziej konstruktywne podejście?” (15 minut)

Cel: wspólne poszukiwanie rozwiązań, wymiana inspiracji.

Uczestnicy dobierają się w pary i odpowiadają na pytania:

• Co najbardziej lubię w obecnym etapie mojego życia?

• Jakie małe kroki mogę podjąć, aby lepiej zadbać o relacje i emocje?

• Co chciałbym/chciałabym zmienić w myśleniu o sobie jako seniorze?

• Co mnie inspiruje u innych osób w moim wieku?

• Jak mogę wprowadzać w życie postawę bardziej konstruktywną?

Pary nie oceniają się – jedynie słuchają i wspierają.

To tylko jeden z przykładów na to, jak z refleksją i uważnością warto podchodzić do tematu postaw wobec starości. Własna autorefleksja to niedocenione narzędzie do codziennej pracy.

Podsumowanie

Aktywność seksualna osób starszych jest zjawiskiem złożonym, determinowanym przez czynniki biologiczne, psychiczne, społeczne i kulturowe. Kluczowe znaczenie mają postawy seniorów wobec własnej starości – od konstruktywnej, sprzyjającej akceptacji i aktywności, po autodestrukcyjną, prowadzącą do wycofania. Seksualność w jesieni życia, choć często niedoceniana, pełni ważną rolę w zachowaniu zdrowia i jakości życia. Współczesna polityka senioralna i praktyka medyczna powinny zatem uwzględniać tę sferę ludzkiej aktywności jako integralną część holistycznego podejścia do zdrowia osób starszych.

Źródła:

[1] Izdebski, Z. (2020). Zdrowie i życie seksualne Polek i Polaków w wieku 18-49 lat w 2017 roku. Studium badawcze na tle przemian od 1997 roku. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

[2] Ostrowska, M. (2019). Aktywność seksualna osób starszych–jakość życia i stereotypy. Kwartalnik Naukowy Fides et Ratio, 39(3), 290–296.

[3] Cichocka, M. (2006). Biopsychospołeczne uwarunkowania seksualności ludzi starych. W: M. Beisert (red.), Seksualność w cyklu życia człowieka (s. 214–236). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

[4] Lew-Starowicz Z. (2000). Seks w jesieni życia. Warszawa: Wydawnictwo Bellona.

[5] Krasuski, T., Owczarek, K. (2015). Seksualność seniorów. W: K. Owczarek, M.A. Łazarewicz (red.), Pogoda na starość. Podręcznik skutecznego wspierania seniorów (s. 86–96). Warszawa: Wolters Kluwer.

[6] Finogenow, M., Kaflik-Pieróg, M., Strzelczyk, D. (2016). Postawy wobec starzenia się i osób starszych. Pedagogika Rodziny, 6(3), 43–52.